Konflikt-Interesow | Razem dla uczciwej polityki

Zawodowy radny zamiast etatu w spółce miejskiej: jak rozciąć konflikt interesów w samorządzie

Tue, 30 Jun 2026 09:00:00 +0200

Radny w powszechnej wyobraźni jest społecznikiem: pracuje gdzie indziej na normalnym etacie, a mandat sprawuje po godzinach, z poczucia obowiązku wobec sąsiadów. Dieta radnego to w tej opowieści drobny zwrot kosztów, nie pensja. Kłopot w tym, że „gdzie indziej” bardzo często oznacza szkołę, przedszkole, dom kultury albo spółkę komunalną — instytucję, która żyje z budżetu tej samej gminy i podlega tej samej władzy, którą radny z definicji ma rozliczać. Powstaje układ, w którym człowiek mający kontrolować prezydenta miasta jednocześnie zależy od niego finansowo: to prezydent i podległe mu jednostki decydują o jego etacie, premii, awansie. Partia Razem chce ten węzeł przeciąć u źródła — zakazać samorządowcom łączenia mandatu z posadami w spółkach i instytucjach samorządu, a w zamian wprowadzić instytucję zawodowego radnego: funkcję opłacaną z publicznych pieniędzy i za te pieniądze rozliczaną.

Problem: mandat kontrolny i pensja z tej samej kasy

Prawo formalnie stawia radnemu barierę, tyle że wąską. Artykuł 24f ustawy o samorządzie gminnym zakazuje radnym zasiadania w organach zarządzających i kontrolnych spółek handlowych z udziałem gminnych osób prawnych oraz posiadania w nich więcej niż 10 procent udziałów. Bariera dotyczy jednak wyłącznie funkcji we władzach spółki — członkostwa w zarządzie czy radzie nadzorczej. Zwykły etat pozostaje poza jej zasięgiem: radny nie może zasiadać w zarządzie miejskiej spółki wodociągowej, ale może być w niej szeregowym pracownikiem; nie pokieruje szkołą jako dyrektor, ale może w niej uczyć. Ta sama gmina, która wypłaca mu dietę za kontrolowanie władzy, wypłaca mu też pensję za pracę u tej władzy — i drugiego strumienia ustawa nie tamuje.

Skalę zjawiska pokazał wiosną 2026 roku obywatelski monitoring. Stowarzyszenie Sieć Obywatelska Watchdog Polska uruchomiło 16 marca serwis kazdymusigdziespracowac.pl, w którym mieszkańcy zgłaszali przypadki zatrudnienia radnych w podmiotach zależnych od ich własnych samorządów. W miesiąc wpłynęło blisko trzy tysiące zgłoszeń; po odsianiu duplikatów zostały 2344 przypadki, z czego do połowy kwietnia potwierdzono 880. Rozkład tych potwierdzonych układa się w wyraźny wzór: około 40 procent radnych pracuje w szkołach, 18 procent w spółkach komunalnych, 15 procent w przedszkolach, reszta w instytucjach sportu, rekreacji i kultury. W pojedynczych miastach — Grudziądzu, Suwałkach, Ciechocinku, Chełmie — takich radnych naliczono po osiem–dziesięć w jednej radzie.

Dane poglądowe co do kompletności. Liczby ze zbiórki Watchdog Polska pochodzą ze zgłoszeń obywatelskich weryfikowanych przez stowarzyszenie, a nie z pełnego, urzędowego rejestru wszystkich radnych w Polsce. Pokazują skalę i strukturę zjawiska tam, gdzie ktoś je zgłosił i potwierdził — nie należy ich czytać jako spisu powszechnego.

Problem nie jest prawniczą ciekawostką, bo dotyka istoty samorządu. Rada gminy istnieje po to, żeby patrzeć władzy wykonawczej na ręce: uchwala budżet, zatwierdza sprawozdania spółek, kontroluje wydatki. Radny, którego zatrudnia jednostka podległa prezydentowi, głosuje więc nad sprawami pracodawcy własnego pracodawcy — a niezależność, której wymaga od niego mandat, ściera się z lojalnością, której oczekuje od niego etat. Fundacja im. Stefana Batorego, monitorując konflikt interesów w administracji, od lat wskazuje na systemowe słabości: w polskim prawie brakuje nawet ustawowej definicji konfliktu interesów, a istniejące instrumenty prewencyjne bywają martwe. Radny co roku składa oświadczenie majątkowe (art. 24h tej samej ustawy), ale samo ujawnienie posady nie usuwa uwikłania — pokazuje je najwyżej temu, kto zechce przeczytać.

Cytowany w badaniu Filip Pazderski z Fundacji Batorego dorzuca argument, który warto potraktować poważnie: w małych gminach rynek pracy bywa tak płytki, że sensowni kandydaci na radnych i tak pracują w nielicznych lokalnych instytucjach, więc twardy zakaz mógłby utrudnić obsadzenie rady. To realne zastrzeżenie — i dokładnie dlatego zakaz sam w sobie nie wystarczy. Musi mu towarzyszyć alternatywa, która sprawi, że mandat radnego przestanie być dodatkiem do etatu, a stanie się pracą wynagradzaną wprost.

Zawodowy radny: funkcja opłacana i rozliczalna

Instytucja zawodowego radnego odwraca logikę, w której mandat jest zajęciem „po godzinach”, finansowanym pośrednio z posady u kontrolowanej władzy. Zamiast pozwalać, by radny szukał pensji tam, gdzie akurat da się ją połączyć z mandatem, państwo płaci mu za sam mandat — jawnie, z budżetu, na warunkach opisanych w prawie. Radny przestaje być wtedy petentem lokalnych spółek i szkół, bo jego dochód nie zależy od dobrej woli prezydenta ani od tego, czy podległa mu jednostka zechce go zatrudnić. Zależy od wyborców, przed którymi się rozlicza, i od jawnych reguł, które określają, ile ta funkcja kosztuje.

Rozliczalność jest tu drugą stroną tej samej monety. Skoro radny bierze publiczne wynagrodzenie za sprawowanie mandatu, to za sprawowanie mandatu można go realnie oceniać: za obecność na sesjach i komisjach, za pracę nad uchwałami, za kontrolę wydatków, a nie za lojalność wobec ratusza. Publiczna pensja bez publicznej odpowiedzialności byłaby tylko nową synekurą — dlatego zawodowy radny ma sens jedynie jako funkcja opisana obowiązkami, nie jako kolejny tytuł do przelewu.

Sam zakaz łączenia funkcji jest przy tym połową rozwiązania. Drugą jest uporządkowanie tego, co dzieje się w samych spółkach. Razem proponuje likwidację rad nadzorczych w spółkach samorządowych i zastąpienie ich sprofesjonalizowanym nadzorem właścicielskim — bo to właśnie miejsca w radach nadzorczych są klasycznym paśnikiem, do którego trafiają ludzie władzy i ich znajomi. Kiedy nadzór nad majątkiem publicznym sprawują fachowcy rozliczani z wyników spółki, a nie osoby wynagradzane za samą obecność na posiedzeniu, znika główny mechanizm, przez który mandat i pieniądze splatają się w jeden układ.

Warto nazwać rzecz po imieniu także politycznie. Obsadzanie spółek i instytucji publicznych ludźmi partii to praktyka, którą Razem opisuje jako koryciarstwo i przypisuje głównemu obozowi władzy niezależnie od tego, kto akurat rządzi. Adrian Zandberg podczas letniej trasy partii pytał wprost, dlaczego „tysiące aparatczyków obsiadają spółki Skarbu Państwa”, zamiast zarządzać wspólnym majątkiem profesjonalnie — a spór PiS z Platformą służy w tej diagnozie głównie przykryciu skali zawłaszczania publicznych posad. Zawodowy radny i zakaz łączenia funkcji to lokalna odpowiedź na ten sam problem: odciąć dostęp do publicznych stanowisk jako waluty politycznej wdzięczności.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 roku, w rozdziale o uczciwej polityce, postulat sformułowany jest bez niedomówień:

Zakażemy samorządowcom zasiadania w organach spółek jednostek samorządu terytorialnego i spółek Skarbu Państwa i pracy w instytucjach samorządowych. Wprowadzimy instytucję zawodowego radnego.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Uczciwa polityka”, pkt 4, partiarazem.pl

Postulat czytany razem z sąsiednimi punktami tego samego rozdziału układa się w spójną całość: zakaz zasiadania w organach spółek Skarbu Państwa przez dwa lata po wygaśnięciu mandatu (pkt 3), likwidacja rad nadzorczych w spółkach samorządowych na rzecz profesjonalnego nadzoru (pkt 5), a do tego twarde reguły finansowania kampanii i limity kadencji. Wspólny mianownik jest jeden: publiczne stanowisko traktuje się tu jako funkcję do wykonywania — obwarowaną obowiązkami i rozliczeniem — a nie jako łup do rozdania między swoich. Zawodowy radny domyka tę logikę na najniższym, najbliższym ludziom szczeblu — tam, gdzie o wodociągach, szkołach i mieszkaniach komunalnych decyduje się w sali obrad rady miasta.

Tak rozumiany mandat najlepiej opisać kategorią, którą na co dzień stosuje się do każdej innej pracy: opłacanej, mającej zakres obowiązków i podlegającej ocenie. Funkcja publiczna traktowana jako rozliczalna praca, a nie jako synekura czy przywilej, to zresztą motyw, który wraca w całym programie Razem — pisaliśmy o nim także w siostrzanym serwisie o państwie po stronie pracujących, gdzie państwo występuje jako uczciwy, transparentny pracodawca, a nie jako dysponent posad do obsadzania kluczem partyjnym. Zawodowy radny jest tej idei lokalnym przypadkiem: ktoś, kto bierze publiczne pieniądze za pilnowanie wspólnego dobra, i za to pilnowanie odpowiada przed wyborcami.

Źródła i dalsza lektura

Drzwi obrotowe: dlaczego były minister nie powinien nazajutrz doradzać branży, którą regulował

Sat, 27 Jun 2026 09:00:00 +0200

Wysoki urzędnik, który przez kilka lat decydował o koncesjach, stawkach podatkowych albo wielkich kontraktach dla całej branży, następnego dnia po odejściu z urzędu może zostać w tej samej branży doradcą, lobbystą albo członkiem zarządu. Zna od środka decyzje, które sam wydał, i wie, kto na nich zyskał; ma dojścia do ludzi wciąż sprawujących władzę i orientuje się w słabych punktach regulacji, którą pisał. Ten przepływ ludzi między państwem a wielkim biznesem — nazywany drzwiami obrotowymi — jest jednym z najbardziej niedocenianych kanałów korupcji politycznej, bo formalnie nikt nikomu nie wręcza koperty. Partia Razem chce te drzwi domknąć dla najważniejszych urzędników w państwie: byłych prezydentów, premierów, marszałków Sejmu i ministrów finansów.

Problem: drzwi obrotowe i cena, którą płaci państwo

Mechanizm konfliktu interesów przy drzwiach obrotowych ma dwie twarze. Pierwsza działa jeszcze wtedy, gdy urzędnik siedzi w gabinecie: świadomość, że za rok będzie szukał pracy w regulowanej przez siebie branży, potrafi zmiękczyć niejedną decyzję — łagodniej poprowadzoną kontrolę czy korzystniej rozstrzygnięty przetarg łatwiej wtedy wytłumaczyć sobie racjami merytorycznymi. Druga uruchamia się po odejściu: prywatna firma nie płaci byłemu ministrowi za jego kompetencje księgowe, tylko za dostęp — za znajomości, za wiedzę o tym, jak naprawdę zapadają decyzje, i za możliwość zadzwonienia do dawnych podwładnych. OECD w opracowaniu Post-Public Employment opisuje właśnie ten problem: byli urzędnicy dysponują uprzywilejowanym dostępem, wiedzą wewnętrzną i relacjami, które pozwalają im wpływać na politykę w sposób niedostępny dla innych uczestników rynku, a odpowiedzią mają być między innymi okresy karencji i ograniczenia zatrudnienia po odejściu z urzędu.

Nie jest to problem abstrakcyjny ani wyłącznie polski, ale w Polsce reguły są wyjątkowo dziurawe. Grupa Państw przeciwko Korupcji (GRECO) działająca przy Radzie Europy w czwartej rundzie ewaluacyjnej — poświęconej zapobieganiu korupcji wśród parlamentarzystów, sędziów i prokuratorów — wielokrotnie wytykała Polsce braki w standardach uczciwości osób na najwyższych stanowiskach i do dziś trzyma nasz kraj w procedurze niezgodności z zaleceniami. Transparency International z kolei traktuje drzwi obrotowe jako jeden z klasycznych mechanizmów konfliktu interesów i wskazuje okres karencji jako najczęściej stosowane narzędzie ograniczające to ryzyko — czyli minimalny czas, przez który były urzędnik nie może przyjąć zatrudnienia w sektorze, którym się zajmował.

Koszt braku takich reguł nie sprowadza się do jednej transakcji. Kiedy społeczeństwo widzi, że stanowisko ministra bywa przystankiem w drodze do intratnej posady w korporacji, słabnie zaufanie do samej instytucji państwa — do tego, że decyzje zapadają w interesie publicznym, a nie przyszłego pracodawcy. To jest realna szkoda, tyle że rozłożona na wszystkich obywateli i trudna do zafakturowania. Cierpi na niej także konkurencja rynkowa: firma, która zatrudnia byłego regulatora, kupuje sobie przewagę nieosiągalną dla rywali w żaden uczciwy sposób, a więc zniekształca ten sam rynek, którego równości ma teoretycznie pilnować państwo.

Jak działa okres karencji dla ministrów gdzie indziej

Rozwiązanie jest znane i sprawdzone: cooling-off period, czyli okres, w którym były urzędnik nie może podjąć pracy tam, gdzie jego świeża wiedza i kontakty stanowiłyby nieuczciwą przewagę. Same instytucje unijne stosują je od dawna. Jak wynika z analizy Biura Analiz Parlamentu Europejskiego, byłych komisarzy obowiązuje dwuletnia karencja, a byłego przewodniczącego Komisji — trzyletnia; eurodeputowanych — sześciomiesięczna. Wśród państw członkowskich, które nałożyły karencję na byłych parlamentarzystów, roczny zakaz obowiązuje w Belgii, Irlandii i na Litwie, a dwuletni na Łotwie i w Słowenii (w Chorwacji jest to półtora roku). Transparency International odnotowuje, że w praktyce takie okresy wahają się zwykle od jednego roku do dwóch lat.

Polska w tym zestawieniu wypada blado. Ta sama analiza pokazuje, że aż dwadzieścia państw członkowskich, w tym Polska, w ogóle nie przewiduje karencji dla byłych parlamentarzystów. Nie jest tak, że temat revolving door w Polsce nie istnieje w prawie zupełnie — istnieje, tyle że w wersji szczątkowej. Ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne przewiduje roczny zakaz zatrudnienia lub zasiadania w organach firmy, z którą dany urzędnik miał wcześniej do czynienia służbowo — ale dotyczy on wąskiego kręgu funkcjonariuszy, wiąże się wyłącznie z konkretnym przedsiębiorcą, wobec którego wydawano decyzje, i może zostać uchylony zgodą specjalnej komisji. To zabezpieczenie skrojone tak wąsko, że były minister finansów bez trudu przechodzi obok niego do dużej instytucji finansowej, z którą formalnie nie prowadził pojedynczej sprawy.

Dane poglądowe. Długości karencji różnią się między krajami i między funkcjami (inaczej traktuje się komisarza, inaczej eurodeputowanego), a systemy prawne bywają przebudowywane — powyższe wartości ilustrują skalę i logikę rozwiązania, a konkretny wymiar zawsze wynika z aktualnych przepisów danego państwa lub instytucji.

Sama długość karencji jest przy tym mniej istotna niż jej zakres i egzekwowalność. Roczny zakaz, który obejmuje wyłącznie jedną konkretną firmę i który komisja może uchylić, chroni słabiej niż krótszy, ale bezwarunkowy zakaz obejmujący całą regulowaną branżę. OECD podkreśla, że okres karencji działa dopiero w parze z jawnością — z obowiązkiem zgłaszania planowanego zatrudnienia i realną możliwością weryfikacji, czy nowa posada nie jest zapłatą za wcześniejsze decyzje. Bez takiego obowiązku zgłoszeń i weryfikacji przepis o karencji pozostaje deklaracją bez pokrycia, a przepływ ludzi między urzędem a regulowaną branżą trwa dalej.

Co proponuje Razem

Razem chce zamknąć tę lukę od strony najważniejszych urzędów w państwie. W Deklaracji programowej z 2025 roku, w rozdziale o uczciwej polityce, postulat brzmi wprost:

Wprowadzimy zakaz pracy w sektorze prywatnym przez byłych prezydentów, premierów, marszałków Sejmu i ministrów finansów bezpośrednio po zakończeniu sprawowania urzędu.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Uczciwa polityka”, pkt 7, partiarazem.pl

Zakaz obejmuje więc cztery urzędy o największym ciężarze decyzyjnym — głowę państwa, szefa rządu, marszałka Sejmu i ministra finansów — i dotyczy pracy w sektorze prywatnym bezpośrednio po odejściu ze stanowiska. To adresowana odpowiedź na najpoważniejszy wariant drzwi obrotowych: ten, w którym z rynkiem żegna się osoba dysponująca dosłownie najszerszą wiedzą o państwie i jego finansach.

Drugi postulat z tego samego rozdziału dotyczy innej ścieżki i ma własny, precyzyjnie określony wymiar czasowy — nie należy go mylić z zakazem dla premierów i ministrów. Chodzi o samorządowców i parlamentarzystów przechodzących do spółek kontrolowanych przez państwo:

Wprowadzimy zakaz zasiadania w organach spółek skarbu państwa przez dwa lata po zwolnieniu mandatu w parlamencie i samorządzie.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Uczciwa polityka”, pkt 3, partiarazem.pl

Dwuletni okres odnosi się tu wyłącznie do organów spółek Skarbu Państwa i wyłącznie do osób, które właśnie złożyły mandat posła, senatora albo radnego. To domknięcie osobnego kanału synekur — obsadzania rad nadzorczych i zarządów państwowych spółek nazwiskami wprost z parlamentu i rad — a nie ta sama reguła co zakaz z punktu siódmego. Razem trzyma te dwa mechanizmy rozdzielnie właśnie dlatego, że atakują dwa różne zjawiska: pierwszy pilnuje, by najwyżsi urzędnicy nie sprzedawali branży swojej wiedzy, drugi — by mandat w wyborach nie zamieniał się w bilet do państwowej spółki.

Za oboma postulatami stoi ta sama diagnoza, którą warto czytać razem z gospodarczą stroną tej samej polityki. Drzwi obrotowe są przecież narzędziem, którym wielki kapitał wpływa na reguły gry — od podatków po prawo pracy — kupując sobie życzliwość urzędników obietnicą przyszłej posady. Szczelna karencja to jeden z warunków tego, by państwo prowadziło politykę po stronie pracujących, a nie po stronie korporacyjnych lobbystów; o tym, jak wygląda gospodarka ustawiona pod interes większości, a nie pod interes rentierów, piszemy w siostrzanym serwisie Razem dla gospodarki. Dlatego uczciwej polityki nie da się oddzielić od uczciwej gospodarki: obie sprowadzają się do tego samego warunku — żeby o decyzjach państwa nie przesądzały interesy tych, których te decyzje mają dotyczyć.