Każda partia, która pobiera subwencję z budżetu, ma wobec obywateli prosty obowiązek: pokazać, skąd wzięła pieniądze i na co je wydała. Formalnie ten obowiązek istnieje — co roku do 31 marca ugrupowania składają Państwowej Komisji Wyborczej sprawozdanie finansowe, a PKW publikuje je w Biuletynie Informacji Publicznej. Kłopot w tym, że sprawozdanie jest ustandaryzowanym podsumowaniem: zestawieniem sum, kategorii i deklaracji, a nie kompletem ksiąg, po których można by odtworzyć poszczególne wydatki. Partia Razem chce ten obowiązek pogłębić — tak, żeby partia utrzymywana z publicznych pieniędzy przekazywała PKW pełną dokumentację finansowo-księgową, dzięki której kontrola przestaje być czytaniem formularza, a staje się sprawdzeniem rzeczywistych przepływów.
Co dziś trafia do PKW — i czego tam nie ma
Obowiązek sprawozdawczy wynika z ustawy o partiach politycznych. Zgodnie z jej art. 38 partia co roku, w terminie do 31 marca, składa PKW sprawozdanie o źródłach pozyskania środków finansowych — w tym o kredytach bankowych i warunkach ich uzyskania — oraz o wydatkach poniesionych z Funduszu Wyborczego w poprzednim roku kalendarzowym (Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych, art. 38). Do sprawozdania partie, które prowadzą Fundusz Wyborczy, dołączają opinię i raport biegłego rewidenta, a PKW ma na jego rozpatrzenie sześć miesięcy.
Skala tej sprawozdawczości nie jest wcale symboliczna. Za rok 2024 sprawozdania o źródłach pozyskania środków złożyło w ustawowym terminie 90 spośród 97 zarejestrowanych partii, a 37 z nich dołączyło raport biegłego rewidenta; wszystkie te dokumenty PKW opublikowała jako załączniki do swojego komunikatu, dostępne na stronie urzędu (PKW, komunikat z 5 maja 2025 r. w sprawie sprawozdań partii za 2024 r.). Obywatel może więc otworzyć sprawozdanie dowolnej partii i zobaczyć zsumowane wpływy oraz główne pozycje wydatków.
Granica przebiega tam, gdzie kończy się formularz. Sprawozdanie jest podsumowaniem sporządzonym według wzoru: podaje kategorie i kwoty, ale nie zawiera dokumentacji źródłowej — faktur, umów, wyciągów, zapisów księgowych — na podstawie której powstały te sumy. Weryfikacja opiera się na tym, co partia sama zadeklarowała, oraz na opinii biegłego, którego partia sama zamawia. Dla ugrupowania, które chce ukryć niewygodny wydatek, taka konstrukcja jest formularzem do „domknięcia": wystarczy poprawnie zaksięgować pozycję we właściwej rubryce, a jej rzeczywisty charakter zostaje poza zasięgiem kontroli, bo kontrolujący nie sięga do ksiąg, tylko do ich streszczenia.
Kontrola, która działa wszystko albo nic
To, co PKW może z takim sprawozdaniem zrobić, opisuje art. 38a ustawy. Komisja ma trzy wyjścia: przyjąć sprawozdanie bez zastrzeżeń, przyjąć je ze wskazaniem uchybień albo je odrzucić (Ustawa o partiach politycznych, art. 38a). Łagodniejszy wariant — przyjęcie z uchybieniami — jest możliwy tylko wtedy, gdy środki pozyskane z naruszeniem przepisów nie przekraczają 1 proc. przychodów partii (przy przychodach do miliona złotych) lub 0,1 proc. (powyżej miliona). Poza tym wąskim marginesem zostaje decyzja najostrzejsza: odrzucenie, które dla partii pobierającej subwencję oznacza utratę prawa do niej na trzy lata.
Że kontrola wydatków z subwencji bywa potrzebna, pokazał świeży przypadek Konfederacji. We wrześniu 2025 roku PKW odrzuciła sprawozdanie tej partii za rok 2024, wskazując, że subwencja — z ustawy przeznaczona na działalność statutową — sfinansowała między innymi sierpniowe wydarzenie, na którym Sławomir Mentzen ogłosił start w wyborach prezydenckich, oraz zakup tysiąca czapek z napisem „Mentzen 2025" o wartości ponad 17 tys. zł (money.pl, „PKW odrzuciła sprawozdanie Konfederacji za 2024 r.", 2025). Partia pobiera dziś ok. 8,4 mln zł rocznej subwencji, a jej odrzucenie — o ile utrzyma je Sąd Najwyższy — odcina od tych pieniędzy na trzy lata. Publiczny grosz przeznaczony na pracę statutową trafił na promocję kandydata; kontrola to wychwyciła.
Ten sam mechanizm bywa jednak tępy w drugą stronę, bo odrzuca całe sprawozdanie także za drobiazg. Doświadczyła tego sama Partia Razem: w 2016 roku PKW odrzuciła jej sprawozdanie z powodu przelewu 10 tys. zł dokonanego z rachunku partii na konto komitetu wyborczego w wyborach 2015 roku — środki zwrócono niezwłocznie po wykryciu błędu, a mimo to sankcja objęła sprawozdanie w całości. Rzecznik Praw Obywatelskich, przyłączając się do sprawy przed Trybunałem Konstytucyjnym, argumentował, że automatyczne odrzucenie jest nieproporcjonalne, bo „skutki znikomego nawet uchybienia mogą być niewspółmiernie dotkliwe", a przepisy nie rozróżniają skali naruszeń (RPO, „Odrzucenie sprawozdania finansowego partii — sprawa Partii Razem przed TK"). Trybunał umorzył postępowanie 15 grudnia 2022 roku (sygn. P 8/17), nie rozstrzygając problemu co do istoty.
Zestawione obok siebie, oba przypadki pokazują tę samą słabość konstrukcji. Kiedy kontrola opiera się na okrojonym sprawozdaniu, jest zarazem zbyt płytka i zbyt szorstka: płytka, bo weryfikuje deklaracje partii zamiast jej ksiąg, i szorstka, bo jedyną realną sankcją poza wąskim marginesem jest odrzucenie całości. Dostęp do pełnej dokumentacji finansowo-księgowej zmienia oba te wymiary naraz — pozwala PKW ocenić rzeczywisty charakter wydatku, zamiast wierzyć rubryce, i daje podstawę do rozróżniania naruszeń poważnych od pomyłek, których dziś prawo nie odróżnia.
Co proponuje Razem
Postulat pełnej sprawozdawczości Razem sformułował już w programie wyborczym „Inna polityka jest możliwa" z 2015 roku, w części o zmianie systemu finansowania partii:
Zwiększymy wymogi dotyczące sprawozdawczości partii, między innymi poprzez wymóg dostarczania Państwowej Komisji Wyborczej pełnej dokumentacji finansowo-księgowej.— Program wyborczy Partii Razem „Inna polityka jest możliwa” (2015), partiarazem.pl
Cały pakiet z 2015 roku był szerszy i część jego pomysłów — ordynacja Pojedynczego Głosu Przechodniego, zastąpienie subwencji funduszami celowymi, powiązanie uposażenia posła z trzykrotnością płacy minimalnej — nie wróciła w tej formie do Deklaracji programowej z 2025 roku; ten konkretny wątek trzeba więc czytać jako propozycję sprzed dekady, nie jako obowiązujący dziś zapis. Sam kierunek pozostaje jednak spójny z aktualną linią partii. Rozdział o uczciwej polityce w Deklaracji z 2025 roku otwiera punkt o pieniądzach w kampaniach: obniżenie limitu wpłat na kampanię do 5000 zł od osoby oraz zakaz płatnych billboardów i wykupywania komercyjnej przestrzeni reklamowej (Deklaracja programowa Partii Razem, 2025 — rozdz. „Uczciwa polityka", pkt 1). Postulat pełnej dokumentacji do PKW dokłada do tego brakujące ogniwo: skoro ogranicza się dopływ prywatnego kapitału do kampanii i pilnuje, na co idą publiczne subwencje, to trzeba też dać kontrolerowi narzędzie, którym da się te wydatki sprawdzić u podstaw. Jest to jeden z wątków, którymi Razem chce uporządkować pieniądze w polityce — obok limitu wpłat i zakazu płatnej agitacji wielkoformatowej.
Sens tej zmiany jest instytucjonalny, nie proceduralny. Partia, która żyje z publicznych pieniędzy, dysponuje wspólnym groszem tak samo jak urząd czy spółka Skarbu Państwa — i tak samo powinna umieć udokumentować każdą złotówkę temu, kto sprawuje nad nią kontrolę w imieniu obywateli. Sprawozdanie-podsumowanie pozwala pokazać tyle, ile partia sama zechce ujawnić; pełna dokumentacja finansowo-księgowa odwraca ten porządek i czyni jawność regułą, a nie uprzejmością. Ta sama zasada — że dysponowanie publicznymi środkami wymaga pełnej, sprawdzalnej jawności — wraca w naszym siostrzanym serwisie, w tekstach o przejrzystości finansów publicznych i kontroli wydatków państwa: pieniądze partii są jednym z wielu strumieni, w których obywatel ma prawo prześledzić drogę własnego podatku, a nie zadowalać się jego streszczeniem.
Źródła i dalsza lektura
- Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (art. 38, 38a — obowiązek sprawozdawczy i tryb rozpatrzenia przez PKW)
- PKW — komunikat z 5 maja 2025 r. w sprawie sprawozdań o źródłach pozyskania środków finansowych partii za 2024 r. (90 z 97 partii, publikacja w BIP)
- money.pl — „PKW odrzuciła sprawozdanie Konfederacji za 2024 r." (czapki „Mentzen 2025", subwencja na działalność statutową)
- RPO — odrzucenie sprawozdania finansowego Partii Razem, przystąpienie RPO do sprawy przed TK (umorzenie, sygn. P 8/17)
- Program wyborczy Partii Razem „Inna polityka jest możliwa" (2015) — wymóg pełnej dokumentacji finansowo-księgowej do PKW
- Deklaracja programowa Partii Razem (2025) — rozdz. „Uczciwa polityka", pkt 1
- Razem dla gospodarki — przejrzystość finansów publicznych