Projekt Razem rozdziela urząd prokuratora generalnego i ministra sprawiedliwości

Od 2016 roku prokuraturą kieruje minister sprawiedliwości, czyli czynny polityk i członek rządu. Razem już w 2023 r. zapowiadało rozdzielenie tych urzędów, a w październiku 2026 r. Koło Poselskie Razem zebrało podpisy pod projektem nowelizacji Prawa o prokuraturze: prokuratora generalnego wybierałby Sejm większością 3/5 na jedną sześcioletnią kadencję, spośród prokuratorów z co najmniej dziesięcioletnim stażem.

Drewniany młotek sędziowski na stole sali rozpraw, obok stos grubych tomów akt; w tle rozmyte ławy.

Od 2016 roku oskarżeniem publicznym kieruje w Polsce z mocy ustawy czynny polityk, bo prokuratorem generalnym jest minister sprawiedliwości, członek rządu. Partia Razem zapowiedziała rozdzielenie obu urzędów w stanowisku o praworządności z 18 sierpnia 2023 r., a jesienią 2026 r. przełożyła tę zapowiedź na gotowy projekt nowelizacji Prawa o prokuraturze. Według tego projektu prokuratora generalnego wybierałby Sejm większością trzech piątych, na jedną sześcioletnią kadencję, spośród czynnych prokuratorów z co najmniej dziesięcioletnim stażem, którym nie wolno należeć do partii.

Minister, który jest prokuratorem

Artykuł 1 § 2 ustawy z 28 stycznia 2016 r. — Prawo o prokuraturze (dziś w tekście jednolitym z 2026 r.) mówi krótko, że urząd prokuratora generalnego sprawuje minister sprawiedliwości. Krótki przepis niesie szerokie kompetencje: prokurator generalny może wydawać polecenia w konkretnych sprawach, przejmować je i osobiście podejmować w nich czynności, co według Komisji Weneckiej wyróżnia polski system nawet na tle państw, w których minister może wydawać prokuratorom polecenia. Ostatnie słowo przy wszczęciu albo umorzeniu śledztwa ma więc ktoś, kto zasiada w rządzie i w sprawach przeciwko politykom staje naprzeciw własnych koalicjantów albo przeciwników.

Komisja Wenecka, ciało doradcze Rady Europy, przeanalizowała tę konstrukcję w opinii CDL-AD(2017)028 z 11 grudnia 2017 r. Wskazała sprzeczność, której ustawa nie rozwiązuje: art. 103 ust. 2 Konstytucji zabrania prokuratorowi sprawowania mandatu posła, a sama ustawa zakazuje prokuratorom należenia do partii i działalności politycznej, tymczasem ich zwierzchnikiem jest polityk, w dniu wydania opinii także poseł. Komisja odnotowała też, że połączenie urzędów obniżyło wymagania kwalifikacyjne dla prokuratora generalnego, „przypuszczalnie po to, by ułatwić powołanie czynnych polityków” (pkt 39), i zarekomendowała wprost rozdzielenie obu funkcji (pkt 98). Tak szerokie i niekontrolowane uprawnienia Komisja uznała za nie do przyjęcia w państwie prawa nawet wtedy, gdy urzędujący minister ich nie nadużywa, ponieważ stwarzają ryzyko arbitralnych ingerencji w konkretne sprawy (pkt 93 i 97).

Inny model Polska już przećwiczyła. Na mocy nowelizacji z 2009 r. od 31 marca 2010 r. prokuratora generalnego powoływał prezydent spośród kandydatów Krajowej Rady Sądownictwa i Krajowej Rady Prokuratorów, na sześcioletnią kadencję bez prawa ponownego wyboru, a kandydat musiał mieć co najmniej dziesięć lat praktyki jako prokurator albo sędzia. Ustawa z 2016 r. zlikwidowała ten porządek po niespełna sześciu latach i przywróciła łączenie obu urzędów, obowiązujące w Polsce przed 2010 r.

Jak to wygląda w Europie

Poniższe zestawienie opiera się na analizie Komisji Weneckiej z 2017 r. i obejmuje tylko państwa, które Komisja w niej wymieniła.

ModelGdzie (według Komisji Weneckiej, 2017)Co z tego wynika
Minister sprawiedliwości jest prokuratorem generalnymPolska od 2016 r. — model „raczej wyjątkowy wśród państw Rady Europy” (pkt 28 opinii)polityk z rządu kieruje prokuraturą osobiście i może działać w każdej sprawie
Prokuratura podlega ministrowi, ale minister nie stoi na jej czelem.in. Austria, Dania, Niemcy, Holandia (pkt 26–27); w Austrii od 2016 r. polecenia ministra ocenia specjalna rada (Weisungsrat)wpływ rządu jest możliwy; zakres zabezpieczeń różni się między państwami
Prokurator generalny odrębny od rząduPolska w latach 2010–2016, przywołana przez Komisję jako przykład szerszej europejskiej tendencji do usamodzielniania prokuratury (pkt 27)szef prokuratury nie jest członkiem rządu ani parlamentu

Adrian Zandberg mówi, że Polska jest „jedynym państwem UE”, w którym minister sprawiedliwości jest zarazem prokuratorem generalnym, i to samo zdanie znalazło się w uzasadnieniu projektu Razem. Komisja Wenecka państw Unii nie liczyła i pisała ostrożniej, o modelu wyjątkowym wśród państw Rady Europy; w tabeli powyżej stoi jej sformułowanie.

Trzy lata zapowiedzi

Rozdzielenie urzędów było jedną z obietnic koalicji, która przejęła władzę po wyborach w 2023 r. Rząd przygotował własny projekt (UD95): w lipcu 2024 r. wpisał go do wykazu prac legislacyjnych, a 5 grudnia 2024 r. przyjął go Stały Komitet Rady Ministrów (komunikat Ministerstwa Sprawiedliwości; raport Komisji Europejskiej o praworządności z 2025 r.). Dalej projekt się nie posunął. W raporcie z lipca 2026 r. Komisja pisze, że rdzeń reformy jest gotowy do przekazania parlamentowi, ale nie podjęto dalszych kroków, by go tam przesłać; dalszy postęp wiąże z pracami nad przepisami wykonawczymi do nowego systemu i ocenia go jako „ograniczony”. Rządowego projektu rozdzielającego oba urzędy wykaz druków Sejmu X kadencji (api.sejm.gov.pl) do 2 listopada 2026 r. nie odnotował, a projekt Razem, skierowany do marszałka Sejmu, nie dostał jeszcze numeru druku.

Posłanki i posłowie Razem mówią o tym ostrzej. „To już 3 lata, gdy Zbigniewa Ziobry nie ma, a wy nadal nie rozwiązaliście tej kwestii” — mówiła z mównicy Marcelina Zawisza, przewodnicząca Koła Poselskiego Razem, przedstawiając projekt 8 października 2026 r. (media.partiarazem.pl). Dwa tygodnie później Zandberg zarzucił rządowi, że przez trzy lata nie zrealizował obietnicy wyborczej, i dodał: „Nie ma powodu, aby czynny polityk był prokuratorem generalnym” (media.partiarazem.pl).

Zwłoka ma skutki także poza Sejmem. Każda decyzja prokuratury w sprawie polityka — wszczęcie, umorzenie, odmowa — budzi pytanie, kto ją naprawdę podjął, bez względu na to, czy zarzut ręcznego sterowania jest w danym przypadku zasadny. Zawisza ujęła to na konferencji 23 października słowami: „Nie możemy żyć w sytuacji, gdy ludzie zastanawiają się, czy działania prokuratury są polityczne”. Podejrzenie politycznej motywacji łatwo przenosi się na całą instytucję, również na prokuratora rejonowego prowadzącego sprawę o oszustwo czy pobicie, więc nieufność może dotykać także zwykłych pokrzywdzonych.

Co proponuje Razem

Punkt trzeci części o praworządności w stanowisku z 2023 r. brzmi:

Oddzielimy urząd Prokuratora Generalnego od urzędu Ministra Sprawiedliwości. Rozpoczniemy merytoryczną debatę w sprawie konstytucjonalizacji prokuratury.— Stanowisko Razem ws. praworządności w Polsce, 18 sierpnia 2023 r., pkt 3, partiarazem.pl

Projekt przygotowany przez Koło Poselskie Razem realizuje pierwsze zdanie tego punktu; drugie, o umocowaniu prokuratury w konstytucji, pozostaje osobnym, szerszym zadaniem, bo sam projekt celowo nie wymaga zmiany ustawy zasadniczej. Podpisy posłów spoza koła, w tym z koalicji rządzącej, opozycji i niezrzeszonych, zebrano do 23 października 2026 r. i tego dnia projekt miał trafić do marszałka Sejmu (media.partiarazem.pl). Jego najważniejsze rozwiązania, według tekstu dołączonego do komunikatu z 8 października:

  • Prokurator generalny przestaje być ministrem. Zmieniony art. 1 § 2 stanowi tylko, że jest on naczelnym organem prokuratury.
  • Wybór przez Sejm większością 3/5, przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, za zgodą Senatu. Kandydatów, po jednym, zgłaszają kluby poselskie i parlamentarne, zgromadzenia prokuratorów prokuratur regionalnych, samorządy adwokatów i radców prawnych oraz Rada Naukowa Instytutu Nauk Prawnych PAN.
  • Jedna kadencja, sześć lat, bez prawa do ponownego wyboru. Uzasadnienie przywołuje tu Komisję Wenecką: urzędnik, który może liczyć na reelekcję, ma powód zabiegać o względy tych, którzy go wybierają.
  • Czynny prokurator z co najmniej dziesięcioletnim stażem na stanowisku prokuratora.
  • Zakaz przynależności do partii i związku zawodowego, zakaz dodatkowej pracy zarobkowej poza naukową i działalności publicznej nie do pogodzenia z godnością urzędu.
  • Odwołanie tylko z ustawowych przyczyn, a za sprzeniewierzenie się ślubowaniu — na wniosek 69 posłów albo 30 senatorów, po opinii Krajowej Rady Prokuratorów, większością 3/5, za zgodą Senatu. Prokurator generalny składa Sejmowi i Senatowi jawne sprawozdanie roczne.
  • Szefów prokuratur regionalnych, okręgowych i rejonowych powołuje się na sześcioletnie kadencje po przedstawieniu kandydatury zgromadzeniu prokuratorów.

Projekt nie generuje kosztów dla budżetu i nie wymaga zmiany konstytucji; Zawisza skwitowała to słowami „Tutaj nie ma wymówek”. Kwalifikowana większość ma sprawić, że kandydata nie przegłosuje sama koalicja rządząca, a zakaz drugiej kadencji odcina pokusę lojalności wobec tych, od których zależałoby przedłużenie mandatu. Z identycznego założenia wychodzi propozycja Razem, by odpolitycznić wybór sędziów Trybunału Konstytucyjnego, oraz obrona niezależnego Rzecznika Praw Obywatelskich; za każdym razem chodzi o to, by instytucji kontrolującej władzę nie obsadzała ta sama władza z bieżącego nadania. Niezależność prokuratury zależy przy tym także od ludzi, którzy prowadzą w niej codzienną pracę, i od tego, czy wynagrodzenia w sądach i prokuraturze pozwalają ich tam zatrzymać.

Źródła i dalsza lektura

Najczęstsze pytania

Co Partia Razem proponuje w sprawie niezależności prokuratury?

Rozdzielenie urzędu prokuratora generalnego od urzędu ministra sprawiedliwości — Razem zapisało to w stanowisku z 18 sierpnia 2023 r. (pkt 3). W październiku 2026 r. Koło Poselskie Razem zebrało podpisy pod projektem nowelizacji Prawa o prokuraturze (media.partiarazem.pl): prokuratora generalnego wybierałby Sejm większością 3/5, za zgodą Senatu, na jedną sześcioletnią kadencję, spośród czynnych prokuratorów z co najmniej dziesięcioletnim stażem, objętych zakazem przynależności partyjnej (projekt ustawy w załączniku do komunikatu z 8.10.2026).

Czy minister sprawiedliwości jest prokuratorem generalnym?

Tak. Od 4 marca 2016 r., gdy weszła w życie ustawa — Prawo o prokuraturze, urząd prokuratora generalnego sprawuje minister sprawiedliwości. Wcześniej, od 31 marca 2010 r., oba urzędy były rozdzielone na mocy nowelizacji z 2009 r.. Według raportu KE o praworządności z lipca 2026 r. rządowy projekt rozdziału nie trafił do Sejmu (raport KE o praworządności 2026).

Jak według projektu Razem wybierano by prokuratora generalnego?

Kandydatów zgłaszałyby m.in. kluby poselskie, zgromadzenia prokuratorów prokuratur regionalnych, samorządy adwokatów i radców prawnych oraz Rada Naukowa Instytutu Nauk Prawnych PAN. Wybierałby Sejm większością 3/5 głosów, za zgodą Senatu, na sześć lat bez prawa do ponownego wyboru (projekt w załączniku do komunikatu Razem z 8.10.2026).

Czy Polska jest jedynym krajem UE, w którym minister sprawiedliwości jest prokuratorem generalnym?

Taką tezę stawiają autorzy projektu Razem i Adrian Zandberg; Komisja Wenecka w opinii CDL-AD(2017)028 ujmuje to ostrożniej — jako system „raczej wyjątkowy wśród państw Rady Europy” (pkt 28): w Austrii, Danii, Niemczech czy Holandii prokuratura podlega ministrowi, ale minister nie zostaje jej szefem.