Od 2016 roku oskarżeniem publicznym kieruje w Polsce z mocy ustawy czynny polityk, bo prokuratorem generalnym jest minister sprawiedliwości, członek rządu. Partia Razem zapowiedziała rozdzielenie obu urzędów w stanowisku o praworządności z 18 sierpnia 2023 r., a jesienią 2026 r. przełożyła tę zapowiedź na gotowy projekt nowelizacji Prawa o prokuraturze. Według tego projektu prokuratora generalnego wybierałby Sejm większością trzech piątych, na jedną sześcioletnią kadencję, spośród czynnych prokuratorów z co najmniej dziesięcioletnim stażem, którym nie wolno należeć do partii.
Minister, który jest prokuratorem
Artykuł 1 § 2 ustawy z 28 stycznia 2016 r. — Prawo o prokuraturze (dziś w tekście jednolitym z 2026 r.) mówi krótko, że urząd prokuratora generalnego sprawuje minister sprawiedliwości. Krótki przepis niesie szerokie kompetencje: prokurator generalny może wydawać polecenia w konkretnych sprawach, przejmować je i osobiście podejmować w nich czynności, co według Komisji Weneckiej wyróżnia polski system nawet na tle państw, w których minister może wydawać prokuratorom polecenia. Ostatnie słowo przy wszczęciu albo umorzeniu śledztwa ma więc ktoś, kto zasiada w rządzie i w sprawach przeciwko politykom staje naprzeciw własnych koalicjantów albo przeciwników.
Komisja Wenecka, ciało doradcze Rady Europy, przeanalizowała tę konstrukcję w opinii CDL-AD(2017)028 z 11 grudnia 2017 r. Wskazała sprzeczność, której ustawa nie rozwiązuje: art. 103 ust. 2 Konstytucji zabrania prokuratorowi sprawowania mandatu posła, a sama ustawa zakazuje prokuratorom należenia do partii i działalności politycznej, tymczasem ich zwierzchnikiem jest polityk, w dniu wydania opinii także poseł. Komisja odnotowała też, że połączenie urzędów obniżyło wymagania kwalifikacyjne dla prokuratora generalnego, „przypuszczalnie po to, by ułatwić powołanie czynnych polityków” (pkt 39), i zarekomendowała wprost rozdzielenie obu funkcji (pkt 98). Tak szerokie i niekontrolowane uprawnienia Komisja uznała za nie do przyjęcia w państwie prawa nawet wtedy, gdy urzędujący minister ich nie nadużywa, ponieważ stwarzają ryzyko arbitralnych ingerencji w konkretne sprawy (pkt 93 i 97).
Inny model Polska już przećwiczyła. Na mocy nowelizacji z 2009 r. od 31 marca 2010 r. prokuratora generalnego powoływał prezydent spośród kandydatów Krajowej Rady Sądownictwa i Krajowej Rady Prokuratorów, na sześcioletnią kadencję bez prawa ponownego wyboru, a kandydat musiał mieć co najmniej dziesięć lat praktyki jako prokurator albo sędzia. Ustawa z 2016 r. zlikwidowała ten porządek po niespełna sześciu latach i przywróciła łączenie obu urzędów, obowiązujące w Polsce przed 2010 r.
Jak to wygląda w Europie
Poniższe zestawienie opiera się na analizie Komisji Weneckiej z 2017 r. i obejmuje tylko państwa, które Komisja w niej wymieniła.
| Model | Gdzie (według Komisji Weneckiej, 2017) | Co z tego wynika |
|---|---|---|
| Minister sprawiedliwości jest prokuratorem generalnym | Polska od 2016 r. — model „raczej wyjątkowy wśród państw Rady Europy” (pkt 28 opinii) | polityk z rządu kieruje prokuraturą osobiście i może działać w każdej sprawie |
| Prokuratura podlega ministrowi, ale minister nie stoi na jej czele | m.in. Austria, Dania, Niemcy, Holandia (pkt 26–27); w Austrii od 2016 r. polecenia ministra ocenia specjalna rada (Weisungsrat) | wpływ rządu jest możliwy; zakres zabezpieczeń różni się między państwami |
| Prokurator generalny odrębny od rządu | Polska w latach 2010–2016, przywołana przez Komisję jako przykład szerszej europejskiej tendencji do usamodzielniania prokuratury (pkt 27) | szef prokuratury nie jest członkiem rządu ani parlamentu |
Adrian Zandberg mówi, że Polska jest „jedynym państwem UE”, w którym minister sprawiedliwości jest zarazem prokuratorem generalnym, i to samo zdanie znalazło się w uzasadnieniu projektu Razem. Komisja Wenecka państw Unii nie liczyła i pisała ostrożniej, o modelu wyjątkowym wśród państw Rady Europy; w tabeli powyżej stoi jej sformułowanie.
Trzy lata zapowiedzi
Rozdzielenie urzędów było jedną z obietnic koalicji, która przejęła władzę po wyborach w 2023 r. Rząd przygotował własny projekt (UD95): w lipcu 2024 r. wpisał go do wykazu prac legislacyjnych, a 5 grudnia 2024 r. przyjął go Stały Komitet Rady Ministrów (komunikat Ministerstwa Sprawiedliwości; raport Komisji Europejskiej o praworządności z 2025 r.). Dalej projekt się nie posunął. W raporcie z lipca 2026 r. Komisja pisze, że rdzeń reformy jest gotowy do przekazania parlamentowi, ale nie podjęto dalszych kroków, by go tam przesłać; dalszy postęp wiąże z pracami nad przepisami wykonawczymi do nowego systemu i ocenia go jako „ograniczony”. Rządowego projektu rozdzielającego oba urzędy wykaz druków Sejmu X kadencji (api.sejm.gov.pl) do 2 listopada 2026 r. nie odnotował, a projekt Razem, skierowany do marszałka Sejmu, nie dostał jeszcze numeru druku.
Posłanki i posłowie Razem mówią o tym ostrzej. „To już 3 lata, gdy Zbigniewa Ziobry nie ma, a wy nadal nie rozwiązaliście tej kwestii” — mówiła z mównicy Marcelina Zawisza, przewodnicząca Koła Poselskiego Razem, przedstawiając projekt 8 października 2026 r. (media.partiarazem.pl). Dwa tygodnie później Zandberg zarzucił rządowi, że przez trzy lata nie zrealizował obietnicy wyborczej, i dodał: „Nie ma powodu, aby czynny polityk był prokuratorem generalnym” (media.partiarazem.pl).
Zwłoka ma skutki także poza Sejmem. Każda decyzja prokuratury w sprawie polityka — wszczęcie, umorzenie, odmowa — budzi pytanie, kto ją naprawdę podjął, bez względu na to, czy zarzut ręcznego sterowania jest w danym przypadku zasadny. Zawisza ujęła to na konferencji 23 października słowami: „Nie możemy żyć w sytuacji, gdy ludzie zastanawiają się, czy działania prokuratury są polityczne”. Podejrzenie politycznej motywacji łatwo przenosi się na całą instytucję, również na prokuratora rejonowego prowadzącego sprawę o oszustwo czy pobicie, więc nieufność może dotykać także zwykłych pokrzywdzonych.
Co proponuje Razem
Punkt trzeci części o praworządności w stanowisku z 2023 r. brzmi:
Oddzielimy urząd Prokuratora Generalnego od urzędu Ministra Sprawiedliwości. Rozpoczniemy merytoryczną debatę w sprawie konstytucjonalizacji prokuratury.— Stanowisko Razem ws. praworządności w Polsce, 18 sierpnia 2023 r., pkt 3, partiarazem.pl
Projekt przygotowany przez Koło Poselskie Razem realizuje pierwsze zdanie tego punktu; drugie, o umocowaniu prokuratury w konstytucji, pozostaje osobnym, szerszym zadaniem, bo sam projekt celowo nie wymaga zmiany ustawy zasadniczej. Podpisy posłów spoza koła, w tym z koalicji rządzącej, opozycji i niezrzeszonych, zebrano do 23 października 2026 r. i tego dnia projekt miał trafić do marszałka Sejmu (media.partiarazem.pl). Jego najważniejsze rozwiązania, według tekstu dołączonego do komunikatu z 8 października:
- Prokurator generalny przestaje być ministrem. Zmieniony art. 1 § 2 stanowi tylko, że jest on naczelnym organem prokuratury.
- Wybór przez Sejm większością 3/5, przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, za zgodą Senatu. Kandydatów, po jednym, zgłaszają kluby poselskie i parlamentarne, zgromadzenia prokuratorów prokuratur regionalnych, samorządy adwokatów i radców prawnych oraz Rada Naukowa Instytutu Nauk Prawnych PAN.
- Jedna kadencja, sześć lat, bez prawa do ponownego wyboru. Uzasadnienie przywołuje tu Komisję Wenecką: urzędnik, który może liczyć na reelekcję, ma powód zabiegać o względy tych, którzy go wybierają.
- Czynny prokurator z co najmniej dziesięcioletnim stażem na stanowisku prokuratora.
- Zakaz przynależności do partii i związku zawodowego, zakaz dodatkowej pracy zarobkowej poza naukową i działalności publicznej nie do pogodzenia z godnością urzędu.
- Odwołanie tylko z ustawowych przyczyn, a za sprzeniewierzenie się ślubowaniu — na wniosek 69 posłów albo 30 senatorów, po opinii Krajowej Rady Prokuratorów, większością 3/5, za zgodą Senatu. Prokurator generalny składa Sejmowi i Senatowi jawne sprawozdanie roczne.
- Szefów prokuratur regionalnych, okręgowych i rejonowych powołuje się na sześcioletnie kadencje po przedstawieniu kandydatury zgromadzeniu prokuratorów.
Projekt nie generuje kosztów dla budżetu i nie wymaga zmiany konstytucji; Zawisza skwitowała to słowami „Tutaj nie ma wymówek”. Kwalifikowana większość ma sprawić, że kandydata nie przegłosuje sama koalicja rządząca, a zakaz drugiej kadencji odcina pokusę lojalności wobec tych, od których zależałoby przedłużenie mandatu. Z identycznego założenia wychodzi propozycja Razem, by odpolitycznić wybór sędziów Trybunału Konstytucyjnego, oraz obrona niezależnego Rzecznika Praw Obywatelskich; za każdym razem chodzi o to, by instytucji kontrolującej władzę nie obsadzała ta sama władza z bieżącego nadania. Niezależność prokuratury zależy przy tym także od ludzi, którzy prowadzą w niej codzienną pracę, i od tego, czy wynagrodzenia w sądach i prokuraturze pozwalają ich tam zatrzymać.
Źródła i dalsza lektura
- Stanowisko Razem ws. praworządności w Polsce, 18.08.2023 (pkt 3) — partiarazem.pl
- Razem chce rozdzielenia prokuratora generalnego i ministra sprawiedliwości, 8.10.2026 (z projektem ustawy w załączniku) — media.partiarazem.pl
- Zandberg: mamy podpisy pod rozdzieleniem ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego, 23.10.2026 — media.partiarazem.pl
- Ustawa z 28 stycznia 2016 r. — Prawo o prokuraturze (Dz.U. 2016 poz. 177) — ELI
- Prawo o prokuraturze, tekst jednolity (Dz.U. 2026 poz. 810) — ELI
- Ustawa z 9 października 2009 r. o zmianie ustawy o prokuraturze (Dz.U. 2009 nr 178 poz. 1375) — ELI
- Konstytucja RP, art. 103 ust. 2 (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483) — ELI
- Komisja Wenecka, Poland — Opinion on the Act on the Public Prosecutor’s Office as amended, CDL-AD(2017)028
- Komitet Stały Rady Ministrów przyjął projekt rozdzielający funkcje Prokuratora Generalnego i szefa MS, 6.12.2024 — gov.pl
- Raport KE o praworządności 2025 — rozdział o Polsce (dok. Rady 11482/25 ADD 22)
- Raport KE o praworządności 2026 — rozdział o Polsce (dok. Rady 11674/26 ADD 22)
- Sejm RP, X kadencja — wykaz druków (API)
